Welcome to WordPress.com. This is your first post. Edit or delete it and start blogging!

دوست گرامی! جناب آقای ورزی

با سلام و احترام

قبل از ورود به بحث، توجه جنابعالی را به نصیحت بزرگان دینی جلب مینمایم که همواره ما را به رعایت در امانت توصیه فرمودند. شاید این گزاره و توجهی که جنابعالی را بدان معطوف کردم، بیربط بنماید اما در ادامه بحث، قطعا متوجه خواهید شد که این زنهار از چه باب بوده است.

“پدرخوانده” شما را می بینم. البته این دیدن نه به دلیل تعلقم به سیما و نه به هیچ دلیل دیگری نبوده است. در واقع لیبل ِ  “سِر شاپور ریپورتر” برایم آنقدر جذاب هست که سریال شما را دنبال کنم. میخواهم اعتراف کنم که نه تنها شاپور ریپورتر بلکه تاریخ معاصر ایران در ذهن پرسوال ِ من هنوز آنقدر چاله چوله های سیاه و ناگشوده دارد که برای یافتن پاسخ ِ درخور برای این سوالهایم حاضرم هر مستندی را به تماشا بنشینم یا هر کتابی را مطالعه کنم. این مقدمه را از این جهت قلمی کردم که متذکر شوم سریال “پدر خوانده” شما مورد توجهم هست نه به دلیل آنکه سرگرم شوم بلکه در تک تک پلانها و سکانسهای سریالتان مشغول چیدن پازلی از عصر پهلوی دوم و نقش آفرینان انقلاب 79 هستم.

از شما به عنوان یک مستند ساز تاریخی همواره انتظار میرود که در روایت حقایق آن دوران بر اسناد و مدارک متقن و بر شواهد مستدل و به عبارتی به رفرنسهای تایید شده استناد نمایید و صد البته لازم است که در تاریخ نیز تحریف ننموده و رعایت امانت را نیز بفرمایید.

البته اذعان میدارم که اگر قرار بود مجموعه پدر خوانده بر روی پرده دیگری غیر از رسانه ملی نمایش داده شود، مسلما به گونه دیگر عمل میکردید و شاید ملاحظه کاری و سیاسی کاری را وا مینهادید اما فی الواقع چیزی که تحت نام شما هر شب به روی پرده سیما برده میشود، ملغمه ای مغشوش و یکسونگر و با عرض معذرت، بعضا پوپولار از وقایع دوران پهلوی دوم است.

هنرمند عزیز! تاریخ روایت واقعی از رخدادهای زمان است و قطعا اشراف دارید که تاریخ و تفسیر دو مقوله جدا از یکدیگر هستند. یعنی از یک مورخ هیچگاه انتظار آن نمیرود که به تحلیل و تفسیر بپردازد بلکه از او این توقع وجود دارد که بی غرض و صادقانه به بیان موضوع بپردازد. یک فیلمساز تاریخی هم علی القاعده از این قانون مستثنی نیست. متاسفانه روایت پدرخوانده جنابعالی به بیان وقایع از دید واقعیت نمینگرد و  نگاه هدفداری به موضوع دارد.

خانواده ریپورتر به علت وابستگی ارگانیک به مجموعه MI6 یک الیگارشی رسمی برای این سازمان محسوب میگردند که ماموریت ویژه ای در منطقه خاورمیانه و هند بر عهده داشته اند. بنابراین ماسکِ جاسوس بودن بر چهره این ریپورترها زمانی موجه جلوه مینماید که از یک سو به سکه آنها نگاه شود و سوی دیگر فرونهاده شده باشد. روایتِ پدرخواندهء شما به نوعی در صدد القاء این ذهنیت در بیننده است که این خانواده و خصوصا شاپور را یک جیره خوار و جاسوس بنمایاند و در این میان متاسفانه اینگونه به موضوع نگاه نمیگردد که اصولا چرا بریتانیای کبیر در آن زمان تا اینحد به مسائل ایران و خاورمیانه حساس بوده است؟ کاش اندکی بر این موضوع میپرداختید که به راستی ایران و منطقه خاورمیانه و شبه جزیره هند دارای چه پتانسیلی بوده اند که بریتانیا تا این حد موضوعات آنها را مورد توجه قرار میداده است؟ کاش اندکی به قوه تحلیل و آنالیز اعجاب آور این انگلوفیلها میپرداختید و قوه تجزیه و تحلیل مجموعه MI6 را مورد مداقه قرار میدادید.

رویداد 28 مرداد را نیز متاسفانه بر پایه روایتهای بسیار مغشوش و رفرنسهای نامعتبری چون کتاب “ظهور و سقوط پهلوی – ارتشبد فردوست” ساخته و پرداخته نمودید و در بیان آن باز هم بیننده ی پر سوال را تشنه رها نمودید. هنوز هم بعد از گذشت سالها از این رویداد برداشت عامه از  این واقعه یک کودتای امریکایی است و هنوز هم به واسطه وجود ِ نام ِ کرمیت روزولت آن را یک کودتای امریکایی جلوه میدهند و با این چوب امریکا را می رانند اما کاش روی این موضوع بیشتر متمرکز میشدید که طرح امریکایی کودتا در 25 مرداد شکست خورد و در حقیقت طرحی موجبات سقوط دکتر محمد مصدق شد که بر روی پرونده اش نام MI6 میدرخشید. چرا از این فرصت مغتنم بهره نگرفتید و برای مردم کوچه و بازار مساله را بیشتر نشکافتید  که واقعا در سقوط مصدق و بازگرداندن شاه، امریکا بیشتر نقش یک همراه را داشت و بازیگردانان اصلی، سفیر انگلستان در ایران (که حتی یک پرسوناژ را نیز به او اختصاص ندادید) و شخص شاپور ریپورتر و خانواده هزاردستانِ رشیدیان بودند؟ شعبان جعفری در این میان عمله و اکله ای بیش نبود و صد افسوس که بیت الغزل داستان شما بر این شخصیت متمرکز گردیده بود.

در روایت شما به شعبان جعفری نیز ستم شده است. کتاب خاطرات جعفری که به اهتمام خانم هما سرشار منتشر شده است، شاید روایت ِ بیغرض و واقعی داستان را نمایان کرده باشد اما اینکه جعفری را در حد یک گرسنه و چلوکباب نخورده جلوه داده اید، به نظر این حقیر اندکی بی انصافی بوده است.

در سناریوی شما دکتر محمد مصدق نیز مظلوم قرار گرفته است. وی را عنصری یاغی، نافرمان، خود مختار، دیکتاتور و بدون تدبیر جلوه داده اید که در واقع شایسته این مرد نبود.

اوج نخ نمایی داستان در مورد شخص محمد رضا پهلوی به چشم میخورد. نقش منفعل و درمانده ای که شما به پرسوناژ این شخص بخشیده اید، شدیدا غیر واقعی، تصنعی و غیر قابل قبول مینماید. با دیدن این روایت، انسان گمان میکند که محمد رضا پهلوی انسانی عقب افتاده و فاقد شعوری است که در لحظات حساس تنها میتواند فحش بدهد و از اویسی (!!!!) بخواهد که هر کاری که به فکرش میرسد برای خواباندن غائله انجام دهد. در حقیقت چنانچه به روایت شما دقیق شویم، شاید بتوان از زوایای ریز آن برای شخص محمد رضا پهلوی یک حکم برائت تمیز بیرون کشید که صد البته مراد شما این نبوده و قصد بر آن بوده که در “پدر خوانده” هم شخص اول مملکت مقصر قلمداد گردد اما بایستی اذعان کرد که ناخواسته و از شدت از هم پاشیدگی سناریو، دادن حکم تبرئه برای محمد رضا پهلوی در روایت شما سخت نیست.

داستان آنچنان از هم گسیخته است که حتی در دکوپاژ و میزانسن هم شدیدا لنگ میزند. شخص اول مملکت با لباس فرنچ و پر از آویزهای افتخار به بازی بیلیارد میپردازد و کاش مشاورین ِکارگردان دکوپاژ واقعی تری را برای این سکانسها انتخاب میکردند.

اما به مصداق عیبش گفتی، هنرش را نیز بنما؛ بایستی از چهره پرداز مجموعه “پدر خوانده” به نیکی یاد کرد که یک شباهت مثال زدنی را در ساخت و پرداخت شخصیتهای داستان ارائه کرده است که جای تقدیر دارد.

جان کلام آنکه ساخت مستندهای تاریخی به دقت و وسواس نیاز دارد. ساخت مجموعه های پروپاگاندایی دردی را دوا نخواهد کرد. سوال اصلی اینجاست که آیا واقعا در 37سال سلطنت پهلوی دوم غیر از 28 مرداد و 15 خرداد و بهمن 57 موضوعات چشمگیرتر و واجد ارزش دیگری وجود نداشته است که سازنده مجموعه را به سرعت از روی بسیاری از رویدادهای آن دوران پرش داده است؟

بر یاخته های جسم خسته اش، سبکباری خاصی را احساس میکرد. احساس میکرد که بر دوشش دو بال پرواز روئیده و ندایی را میشنید که او را به آن دوردستها فرامیخواند.

پسرک جنوبی ایام گذشته را مرور کرد….. خاطرات چند سال سکونش را که با سکوتی دل انگیز همراه شده بود را بار دیگر بازخوانی کرد….. در میان هاشورهای خاکستری حافظه اش دوستانی را یادآورد که زمانی با آنها در یکجا کار میکرد. خنده های جمع دوستانه اش را که یادش آمد دلش به سنگینی غروب برازجان گرفت. نبودن دوستانش بدجور اذیتش میکرد همان دوستانی که روزی روزگاری به وقت سلامت دورش را حلقه زده بودند و امروز اثری از آنها نبود.

پسرک به یاد تعهد و اخلاص افتاد. به یادش آمد که برای آن سیستم چقدر تلاش کرده بود و باز دلش گرفت. یادش آمد که همان سیستم او را در وقت نیاز تنها گذاشته بود. داروهایش روز به روز گران و گرانتر میشدند و به موازات این گرانی، فاصله ای که بین او و سیستمش افتاده بود، وسیعتر و وسیعتر میشد.

به یاد زخم بستر افتاد…. به یاد آن روز شوم که در آن روز تاریخ برایش ثابت ماند و عقربه های ساعت دیگر حرکت نکردند….. به یاد روزی که از روی موتور به زمین افتاد و هیچکس دستش نگرفت. به یاد سختیهایی که برای تهیه یک مرکب اتوماتیک کشیده بود…. به یاد مرارتهای سفر …. به یاد …. به یاد…. به یاد…. آخ که چقدر برایش سخت بود.

پیاد خاطراتش افتاد که همیشه با قلم الکترونیکی و از پشت کامپیوتر با دیگران تقسیم میکرد….یاد دفتر شعرهایش افتاد …. یاد صعبوتهایی که از همراهی با ویلچر برای مردم نگاشته بود افتاد…. نگاهی به ویلچرش کرد: آیا شود زمانی / که دیگر/ تو را نبینم؟

او میخواست “دیده” شود… دلش میخواست تواناییهایش در پس یک معلولیت ناخواسته گم نشود… به همین خاطر بود که کنج خانه را رها کرد و به دل بازار شتافت تا ثابت کند “کم” ندارد. هم نوای “ساز” شد…. در پس “شور” او به شور جوانی اندیشه میکرد و از پشت “همایون” به دنبال همای سعادتش میگشت….. برایش “ماهور” زیباتر شده بود….. سیمهای گیتار برایش دیگر “مینور” نبود… او به “ماژور” می اندیشید.

کرکره “دلکده” را پایین کشید: آیا شود زمانی/ که باز هم/ تو را بینم؟

به ویلچر حرکتی داد و به سوی منزل رفت… پای دستگاه جادویی اش که زمانی دریچه او با مردم  ِ غافل بود نشست. ویندوز که به خوبی بالا آمد به اینترنت متصل شد…. “آریا” را بالا کشید تا “شبیه” زندگی باشد. دو سه خطی از شعری که از صبح در ذهنش میجوشید بر بوم سفید الکترونیکی نوشت و بر مانیتور خیره شد….. دکمه saveرا زد… باز به مرور خاطراتش پرداخت…

امید تنها ندیمش در آن روزگاران سخت بود که هیچوقت تنهایش نگذاشت. پسرک از وسعت خلیج درسها گرفته بود. درسهایی که به او یاد داده بود که دریا دل باشد…. با گذشت باشد…. دیگران را دوست داشته باشد….. برای با دیگران بودن مرارت بکشد و چشمداشتی نداشته باشد…. دلش فقط یک همدلی میخواست و نه بیشتر….. بارها سعی کرده بود لهجه اش را شبیه “مرکز” کند اما امروز که پای در رکاب میگذاشت و به سوی همان مرکز راهی میشد تا “امید“ش را بیابد، دیگر دوست نداشت “تهرانی” باشد.

پسر زمینی در  قلب آسمانی اش یکبار دیگر مرور کرد: “الا بذکر الله تطمئن القلوب”. با لهجه شیرینش که بوی تفتیدگی جنوب را میداد یکبار دیگر او را یاد کرد و پای در رکاب سفر نهاد.

او نصرت و پیروزی را همواره در پس اسم زیباش یدک میکشید. این بار نیز مطمئن بود که ناصر است چون او ناصری بود.

شبيه روييدن دارد گياه

 به هر چه خوب بود كه فكر كنم

                               شبيه خود شده اند

كنار برگ اگر بنشينم

ابر گذر مي كند

برگ اگر تَر گردد

گمانِ سبز به باران نمي برم

شبيه باران شايد باريده  

دلم كشيده كه از چنين جاي

                                گذر كنم روزي گذر اگر كردم

شبيه رفتن بود

گمان نمي كنم كه سفر كرده ام

  ——————————-

پیونشت: در تاریخ 12/11/86

روزی که میروی و دامین ثبت میکنی و فضای اینترنتی برای خودت میخری، از تو سوا ل میشود چقدر فضا میخواهی؟

یادت باشد در پاسخ به این سوال امساک نکنی!

قانونی در ثبت دامین هست به این معنا که 10 برابر فضایی که میخری به تو به عتوان پهنای باند (Bandwidth) اختصاص میدهند که عملا مقدار فضای مانور تو و بازدید کنندگانت قلمداد میگردد. کانتر پهنای باند  ماهانه شارژ میگردد.

حاجی 100MBفضا و 1GB پهنای باند دارد. در ماه ژانویه، تمامی پهنای باندش در همان نیمه ماه تمام شد. یعنی به عبارت بهتر، کلیکهای نهان و آشکاری که بر روی نامش زدید، پهنایش را کمتر و کمتر کرد تا اینکه پهنا در نیمه ماه تمام شد.

به ساپورت سنترم که زنگ زدم گفت نام سایت را لطفا بدهید تا چک کنم. گفتم a..a حرفم را قطع کرد و گفت: آب و سراب؟ گفتم بله. گفت من خودم از خوانندگان سایتتان هستم. شما پهنایتان تمام شده است. میخواهید اکانتتان را آپگرید کنم تا به پهنای 5GB برسید. فقط یک مابه التفاوت ناچیز دارد.

به او گفتم نه! تا آخر ماه صبر میکنم تا شارژ شود.

اما در دلم گفتم: کجای کاری بابا! من همین را هم دیگر نمیخواهم.

خاستگاه علم مدیریت کجاست؟ چه نیازی بشر را به تدوین و تکوین این علم واداشت؟

جهان پس از سپری کردن رنسانس صنعتی در دهه 70 میلادی از شدت ِ انبوهی داده ها و تراکم زیرساختها، به یک بن بست رسیده بود و عملا خلا یک Coordinator را به شدت احساس میکرد. فرآیندهای موجود تا قبل از آن رنسانس هنوز آنقدر کمپلکس نشده بودند که یک سرپرست نتواند آنرا هدایت کند. در حقیقت تا قبل از آن رنسانس، گردش کارها بر اساس نظام توارثی پدر – فرزند و در قالب یک “رئیس” اداره میشد. رئیسی که نقش یک ناظم را داشت و نه بیشتر. اما نیازهای دنیای صنعتی شده دیگر با یک ناظم رتق و فتق نمیشد و نیاز بود که یک “مدیر” بر گردش امور نظارت نماید.

مدیریت با تعریف “علمی برای کار کردن با / بوسیله دیگران” به وسیله صاحب نظرانی چون دمینگ و … به عرصه وارد شد و زمام امور را بر عهده گرفت. اصولی که در نوشتار پیشین برای علم مدیریت ذکر شد، در واقع بدین منظور بنیانگزاری شدند که این علم را چیزی فراتر از یک “ریاست” ترسیم نمایند.

پر واضح است که در گردش نرمال امور، عملا نقش یک مدیر به خوبی دیده نمیشود و جایگاهی که میتوان در آن میزان کارکرد و مدیریت یک مدیر را به قضاوت نشست، آن زمان هایی است که گردش کار نرمال نبوده و حالت بحران یا Force Major پیش آمده باشد.

وقتی ساختار و هرم مدیریتی لرزان باشد، کوچکترین اغتشاش منجر به بروز ارتعاشات با دامنه نوسانی (Amplitude) بالا خواهد شد. مثال این سیستم لرزان در صنعت، یک سیستم جرم و فنر ساده میباشد که در آن کوچکترین تحریکی که به جرم داده شود، باعث بروز ارتعاش در مجموعه خواهد شد. سیستم جرم و فنری که در حال حاضر گردش کار امور کشوری را عهده دار است، به شدت نامتعادل و ناپایدار است طوری که تحریک کوچکی چون “نفوذ یک جبهه هوای سرد” ارکانش را به هم خواهد ریخت. به راستی اشکال کار کجاست؟

سمینارهای فراوانی در طول سال و در فصول بهار و تابستان در کشور برگزار میگردد که در آنها “مدیریت انرژی” به بحث گذاشته میشود. انتظار عقلایی و مبتنی بر علوم ِ به روز آن است که در این سمینارها راهکارهای مدیریت تولید و توزیع انرژی به بحث گذاشته شود اما دریغ و صد دریغ که بار علمی این سمینارها واقعا از حد یک “بابا برقی” یا “آقای ایمنی گازی” فراتر نمیرود. در این سمینارها همچنان به دو جداره کردن پنجره ها و اتوماتیک کردن شیر رادیاتورها پرداخته میشود و اسلایدهای فراوانی به همت Power Point جناب بیل گیتس روی پرده برده میشود که جمیعا یک پاپاسی ارزش ندارند. اما اگر سمیناری بخواهد کمی فنی تر با قضیه برخورد کند نهایتا به سراغ تکنولوژی پینچ در حوزه توزیع برق خواهد رفت و صد البته چیزی فراتر نخواهی یافت. در حالیکه امروزه مدیریت انرژی نه بر مدیریت مصرف بل بر مدیریت تولید و توزیع اتکا دارد و گلوگاههای این دو حوزه را نشانه روی میکند.

مدیریت انرژی حاکم بر کشور نیز به تاسی از همین سمینارها، متاسفانه تولید و توزیع را رها کرده و به مدیریت مصرف می اندیشد. اینچنین میشود که با بارش اندک برفی، شریان انرژی کشور (گاز و برق) دچار مشکل میگردد و بار دیگر مدیریت نوینی که شعارش داده میشود، مصرف کننده گرامی را به پوشیدن لباس گرم و خاموش کردن رادیاتور اضافی رهنمون میگردد.

به راستی کدامین اصل از اصول مدیریت بر زمین میماند که اوضاع اینچنین متزلزل میگردد؟ بدون شک و با ضرص قاطع بایستی از مغفول ماندن عنصر برنامه ریزی در این بین یاد کرد که فقدانش در نظر اهالی فن شدیدا به چشم میخورد.

گاز طبیعی یک حامل انرژی فرّار است بدین معنی که اصولا چنین سیالی برای انتقال نیاز به انرژی دارد و از همه بدتر اینکه به هیچ روی قابلیت ذخیره سازی ندارد. ترکیب معجزه آسای 11 عنصری از هیدروکربنهای مختلف (از متان تا n-Hexane Dioxide) به همراه H2S و نیتروژن؛ از نقطه نظر علم مکانیک سیالات به اندازه کافی پیچیدگی دارد که واقعا برای توصیف حرکتش نتوان یک رگراسیون ساده یا یک برازش اپتیمم را انتظار داشت. چنین سیال مرکبی برای حرکت بایستی همواره انرژی بگیرد بنابراین رساندن این حامل انرژی به حوزه های مصرف، یک فرآیند سخت، پر از ریسک و جانکاه است.

گاز طبیعی از گازهای همراه نفت گرفته میشود و برای آنکه از نظر استاندارد مصرف، قابلیت لازم را کسب نماید به پالایشگاه هدایت میگردد. در پالایشگاه عناصر کشنده این سیال (مانند H2S و ….) طی یک فرآیند پالایشی از نوع Absorption از آن گرفته میشوند و در ادامه نقطه شبنم این سیال (براساس تعریف نقطه شبنم یک گاز درجه حرارتي است که رطوبت همراه گاز ، شروع به میعان یا انجماد مي کند) روی اعداد متعارف تنظیم میشود که این خود یک فرآیند صعب و Hi-Tech است.

 گاز طبیعی برای خروج از پالایشگاه باید دارای فشار لازم و در اصطلاح “بنیه قوی”  برای حرکت در مسیر گردد که اینکار با فرآیند Compression انجام میگیرد. اگر در نظر باشد تا تصویری از میزان این “بنیه” ارائه گردد باید گفت فشاری که به گاز در ابتدا و طول مسیر وارد میگردد چیزی در حدود 1050 psi است که در حقیقت 4200 برابر فشار گازی است که در منزل مصرف میگردد!!!!! چنین فشاری در اثر ترکیدگی یا نشت از خطوط به راحتی میتواند تا شعاع 5 کیلومتری خود را به صورت پودر کامل تبدیل نماید.

سیال انرژی به خطوط انتقال وارد میگردد جایی که خطوط پرفشار با اقطاری در حد 56” در دل زمین مخفی شده اند. سیال هزینه بر، در طول مسیر همچنان به تغذیه “بنیه” نیازمند است و برای اینکار تاسیساتی با هزینه های سرسام آور پیش بینی شده است.

“بنیه” این سیال برای مصرف در منازل و …. بسیار زیاد و خطرناک است بنابراین لازم است تا در حوزه های شهری “بنیه اش” گرفته شود. این تقلیل فشار در سه مرحله انجام میگیرد و هر بار 4 مرتبه از فشارش کاسته میشود تا خطرش برای ورود به مبادی مصرف گرفته شود. چنین افزایش و کاستن از فشار در حقیقت اتلاف انرژی است که به نوعی در طول انتقال “گم” میشود.

این سیال انرژی به واسطه ماهیتش (فشار فراوان) قابل ذخیره سازی نیست و باید به صورت On-line به مصرف کننده برسد و این الزام On-line بودن باعث بروز دردسر و قطعی میگردد.

در ساختارهای on-line میزان Demand بسیار پر اهمیت است. یعنی در چنین ساختارهای انتقالی بایستی تخمینی دقیق از میزان مصرف در اختیار داشت تا بتوان میزان تولید را با آن بالانس نمود. در امر انتقال برق، به واسطه آنکه سیال عامل (جریان برق) به سرعت قابلیت انتقال دارد، هر گونه نابالانسی در مصرف به سرعت Compensate میگردد ولی در مورد گاز این سهولت به هیچ روی وجود ندارد. اگر در حوزه مصرفی شمال کشور میزان مصرف نابالانس شود، برای جبران این مصرف به حداقل 3 شبانه روز زمان نیاز است!!!!! چون بین مبادی تولید (پالایشگاه) و مصرف چیزی نزدیک به 2000 کیلومتر فاصله وجود دارد!!!

این جزئیات از برای انتقال یک ذهنیت اولیه به خوانندگان بیان گردید تا اهمیت عنصر برنامه ریزی بیش از پیش آشکار گردد. زمانی که ناوگان انتقال مهمترین و حیاتی ترین حامل انرژی کشور (گاز) بر چنین ساختار پر تنش و لغزان (از نظر ماهیت سیال) قرار دارد، میزان Alert بودن و اهمیت ِ در اختیار داشتن ِ اطلاعات برای مدیریت چنین سیستمی به شدت آشکار است.

در عمل اما چنین هوشیاری و کارآمدی دیده نمیشود. حوزه مصرف تابع تولید نیست و تولید کننده و انتقال دهنده به راستی از میزان مصرف خود اطلاع دقیقی ندارد چرا که مصرف کننده هایش را خودش تعیین نمیکند. به بیان بهتر، متولی تولید و توزیع در این میان وارث یک شبکه ناموزون، فاقد محاسبه و باری به هر جهت شده است که چونان گوشت قربانی، هر تکه از جسدش را یک گوشه کشیده اند.

اگر نتیجه گیری نوشتار اقتصاد و عوامل تاثیر گذار بر آن بر خاطر شریف خوانندگان مانده باشد، توسعه اقتصادی را مقدم بر توسعه سیاسی معرفی نمود. در اینجا نیز همین پارادیم – البته به نوع معکوسش – در جریان است. برای توسعه شبکه و گازرسانی به مصرف کنندگان، تصمیم گیری های فنی و اقتصادی پس از تصمیم گیریهای سیاسی انجام میگیرد. به عبارت بهتر به جای آنکه امر توسعه گازرسانی در قالب یک پلان چند ساله صورت گیرد، بر اثر فشارهای سیاسی وارده از لابی های مختلف، انشعابات متعدد از شبکه اصلی گرفته میشود بدون آنکه متولی فرآیند در این بین نظراتش گرفته شده باشد.

با چنین ساختاری طبیعتا سیستم ِ جرم و فنر گاز با تلنگری دچار ارتعاش میگردد: بالا رفتن برودت کشور شبکه را به هم میریزد و در این بین شاید وجود یک ترکمنستان به مثابه دیوار ِ کوتاه به مدد بیاید و کاسه کوزه های عدم تدبیر ِ خود را بر سر و روی او بتوان کوفت.

خبر کشته شدن جمعی از هموطنان عزیز به سبب گاز گرفتگی هشداری جدی بود. شاید از رسانه ملی بیش از این انتظار نمیرفت که تقصیر کشته شدن این عزیزان را به گردن بالا بودن درجه حرارت و شعله بخاری شان بیاندازد. اما واقعیت چیز دیگری است.

بالانس تولید و مصرف گاز به شدت به هم ریخته است. در چنین شرایطی که اضطرار بر آن حاکم است، فشار عملیاتی سنگینی بر روی مبادی تولید و پالایش وارد میگردد که این اضطرار بعضا باعث میشود که فرآیند پالایش به صورت ناقص و با ضرب العجل انجام گیرد به گونه ای که بخش عظیمی از ناخالصیها و عناصر کشنده گاز به خوبی از آن گرفته نشده و به مصرف ارسال میگردد.

عاجزانه تقاضا میشود به منظور حفظ سلامت خود و خانواده تان از استراحت و خواب شبانگاهی در کنار شومینه و بخاری اکیدا خودداری نمایید و چنانچه ناچار به استفاده از این وسائل (به خصوص شومینه) هستید حتما مجاری تهویه هوا را پیش بینی نمایید.

این هشدار جدی بوده و بر پایه برخی واقعیتهای پنهان بنا نهاده شده است.

“بحران عبارتست از عدم انطباق بین نیازها و منابع. بدین معنی که در شرایط عادی، توازن بین نیازهای جامعه از یک طرف و توانمندیها و منابع موجود از طرف دیگر برقرار است. با بروز شرایط بحرانی که می­تواند نتیجه بروز هر اتفاق غیرعادی و پیش بینی نشده طبیعی و غیر طبیعی همچون زلزله، سیل، طوفانهای بزرگ، جنگ و … باشد، بدلیل شرایط خاصی که بر جامعه تحمیل می­شود، دیگر شاهد توازن بین نیازها و منابع نخواهیم بود.

مدیریت بحران، یعنی بازگرداندن تعادل دوباره بین منابع و نیازها. سه ابزار مهم برای برقراری شرایط موازنه وجود دارد:

1- افزایش منابع

2-کاهش نیازها

3- جابجایی تکیه­گاه  (فرماندهی بحران)”

اگر تعریف فوق را مبنای تفکیک بحران از غیر بحران قرار دهیم، آیا بارش برف به خودی خود یک بحران تلقی میگردد؟

به تعریف فوق چنانچه دقیق شویم، بحران را در بروز اتفاقات غیر عادی و پیش بینی نشده تعریف نموده است. امروز علم هواشناسی به چنان دقتی رسیده است که با استفاده از ماهواره و سایر ادوات میتواند هر نوع تغییر در شرایط آب و هوا در تمام جهان را حتی از خیلی قبلتر پیش بینی نماید بنا براین بارش برف به خودی خود نمیتواند بحران باشد.

مدیریت بر لب پرتگاه، خطرناکترین وجه مدیریت و متزلزلترین نوع آن است. متاسفانه آنچیزی که در مدیریت  کلان و خرد جاری بر امور کشور میبنیم، از نوع لب پرتگاهی است که با کوچکترین تلنگری سقوط مینماید. این تلنگر بعضا به شکل بارش برف و باران، وقوع زلزله، بحران انرژی و …. خود را نمایش میدهد.

چرا مدیریت به لبه پرتگاه کشانده میشود؟ برای پاسخ به این سوال بهتر است ابتدا ارکان مدیریت را با واقعیتهای موجود مقاسه نماییم.

ارکان مدیریت

علم مدیریت، آن را دارای استوانه های زیر تعریف نموده است:

  Planning – Organizing-Staffing-Directing—Coordinating-Reporting-Budgeting

شاید به جرات بتوان گفت که غیر از مورد آخر، باقی موارد در مدیریت فعلی ما عقیم، ناکارآمد و بلااثر بر روی زمین مانده است. عنصر برنامه ریزی که مهمترین رکن مدیریت است، متاسفانه به هیچ روی در تصمیم گیری های ما یا دیده نمیشود یا چشم انداز کوتاهی را نشانه روی کرده است. در مورد سازماندهی  نیز اوضاع به همین شکل است.

اما روی تراژدیک سکه در کارگزینی و استخدام و انتصاب اهالی کاردان در مناصب مهم و کلیدی اتفاق افتاده است. متاسفانه رویه انتصابات در حال حاضر بیش از آنکه بر مهارت، کاردانی و لیاقت استوار باشد بر جناح بازی، امتیاز خواهی، ارتباطات الیگارشی و سایر نظامهای غیر رسمی اتکا دارد. کمتر مدیری میتوان یافت که بر مصدر مناسب خود نصب شده باشد. مناقشه ای بر رویه انتصابات حاکم وجود ندارد اگر چنانچه حتی همین رویه نیز میتوانست انتصاباتی شایسته را انجام دهد اما متاسفانه چیزی که در حال حاضر دیده میشود، اشغال میزهایی است که طول و عرض آنها از پشت میز نشنینش به مراتب بالاتر است و اینچنین میشود که نظرات کارشناسی در حوزه های کارشناسی پس از ساعتها ریاضت و ممارست، با قلم زیبای مدیر انتخابی مردود میگردد و عنصر تخصص مسیر  قهقرایی خود را با شتابی سرسان آور به پیش میراند.

در مورد عناصر Directing و Coordinating نیز چیزی برای دفاع وجود ندارد. عنصر Reporting در مدیریت فعلی (کلان و خرد) چیزی در حد یک گوسفند قربانی است. ازدحام بادمجان دور قاب چینها به دور مدیران به حدی دهشتناک است که عملا از عنصر گزارش دهی چیزی جز یک سایه باقی نمانده است. عنصر گزارش دهی بایستی بر واقعیات متکی باشد. گزارشی که در آن به آمار و ارقام غیر واقعی (برای خوشایند مدیران عالیرتبه) استناد شده باشد، مسلما پشیری ارزش نخواهد داشت و متاسفانه اکثریت گزارشاتی که به مدیران ارسال میگردد از شدت محافظه کاری به یک منشور دفاع از مدیر و پر از شعارهای پر طمطراق و فاقد دقت تبدیل میشود. بدین ترتیب مدیران در ترافیکی از اطلاعات بی ارزش و انبوه کاغذ گرفتار میشوند که از درون آنها چیزی به نام اطلاعات بیرون نمیتراود.

عنصر بودجه اما در این بین بازارش داغ است. ولعی که برای مصرف بودجه در دوایر دولتی دیده میشود، واقعا وحشتناک و بدون سامان است. مصرف بودجه های جاری و سرمایه ای که از سرفصلهای بودجه کشوری به دوایر اختصاص داده میشود تابع یک سلسله مقررات و آئین نامه است که آنرا نظام میبخشد. اما در مقام عمل گردش کار در مصرف این بودجه واقعا دیدنی است. بودجه ای که از اواخر اردیبهشت هر سال به مصرف کنندگان رسانده میشود، در ابتدای سال با شتاب کمی خرج میگردد اما رفته رفته و با نزدیک شدن به انتهای سال اشتهای مصرف آن به شدت بالا میرود به طوری که اکثر خریدهای کلان در دوایر دولتی در دی ،بهمن  و اسفند هر سال صورت میگیرد.

علت این مصرف نیز کاملا واضح است. دوایری که بودجه درخواستی خود را به طور کامل هزینه ننمایند، در نگاه بودجه گذران “تنبل” مینمایند. بنابراین برگشت دادن بودجه به خزانه در انتهای هر سال مالی عملا یعنی اکتساب پوینتهای منفی در عملکرد که این به هیچ روی خوشایند مدیران خوش خدمت نیست! بدین ترتیب بودجه ای که قرار بود برای امور عمرانی مصرف گردد، به خرید اقلام جانبی و هزینه تجهیزات مختلف مصروف میگردد که آن هم یکی دو سال بعد مستهلک شده و به انبار اسقاط هدایت میگردد!!!

ذکر همین چند سطر برای بیان دلایل نابسامانی مدیریت، به نظر کفایت میکند. در ادامه به سایر پارامترهای تاثیر گذار بر این موضوع خواهم پرداخت.

غول چراغ جادو

شعارهای دولت نهم برای قاطبه مردم دلنشین و زیبا مینمود. اهدافی که این دولت برای آینده مردم ترسیم کرده بود و به واسطه آنها رقیبان خود را در انتخابات نهم از صحنه بیرون کرده بود، بیش از آنکه بار توسعه سیاسی را نوید داده باشد، بهبود در اقتصاد را متعهد شده بود و صد البته که اجرایی کردن این اهداف بسیار دشوار بود.

دولت نهم در نظر داشت که پول نفت را بر سر سفره مردم بیاورد اما برای این کار استراتژی مشخصی را در نظر نداشت. دامنه توقعات عمومی از این دولت تا آنحد بالا رفته بود که اهالی کابینه برای پاسخگویی به این مطالباتِ خود ساخته به بن بستی عجیب برخورد گرده بودند و متاسفانه برای برون رفت از این بن بست ساده ترین کار ِ ممکن را انجام دادند: تزریق ِ مستقیم ِ پول به درون جامعه.

در یک نظام اقتصادی، اعطای تسهیلات بدون وجود طرح و برنامه سمی مهلک قلمداد میگردد. اصولا پمپاژ مستقیم پول در سطح جامعه در همه اعصار اقتصاد شناسی، مکانیزمی مردود و بلااثر شناخته شده است و اقتصاد ایران نیز از این قاعده مستثنی نبوده است. دولت ِ نهم با اینکار در حقیقت موجبات بالا رفتن قدرت خرید مردم شد در حالیکه برای آن سوی داستان (عرضه) تفکری بایسته نداشت. محصول تراکنش اقتصادی بین این تقاضای روزافزون و عرضه ناموزون باعث ایجاد تورم در سطح اقتصاد گردید و اوضاع را از پیش بدتر نمود.

از سوی دیگر، اشتغال که دغدغه اصلی اقتصاد ِ خاتمی بود در دولت احمدی نژاد نیز به صورت یک معضل اجتماعی وجود داشت که در اینجا نیز مکانیزمهای اتخاذ شده این دولت، ناکارآ و بدون فایده بود.

شغل مولد برای خویش تعریف و مبنا دارد. در علم اقتصاد، شغل  مولد بایستی به ارزش افزوده (Added Value) منتهی گردد که در غیر اینصورت در شمول شغلهای مولد قرار نمیگیرد.

دولت نهم برای مقابله با تقاضای اشتغال نیز کوتاهترین و خطرناکترین تصمیم را اتخاذ کرد: اعطای وام بلاعوض به هدف ایجاد اشتغال!

موج ِآزمون و خطا الزام میکرد که برخی نوآوریها در عرصه بانکداری نیز آزمایش گردد که کاهش نرخ بهره بانکی شاهکار این داستان بود که نهایتا ساختار بانکی کشور را به طور کامل زمینگیر نمود.

بانک همانند هر بنگاه اقتصادی نیازمند معامله و داد و ستد است. بانک برای آنکه سرِپا باقی بماند بایستی با اعطای تسهیلات و اخذ بازپرداخت و سود ِ آن، ارتزاق نماید. تصور بیهوده و باطلی است اگر انگاره شود که بانک یک سرویس ده (Server) مجانی برای تعاملات بانکی است. اما اقتصاد دانان ما این الفبای اقتصاد را نادیده گرفتند و عملا با کاهش نرخ بهره بانکی، بانک را در عرصه اقتصاد اخته و خلع سلاح نمودند. نتیجه آن شد که بانکها برای اعطای وام به تولید کننده  هفت خوان رستمی را معماری نمودند که گذر از آن به راحتی امکانپذیر نبود و در این بین کسی که بیش از همه متضرر میگردید همانا تولید کننده بود.

در عرصه مسکن نیز عملکرد بانک معکوس بود. سیاست وزارت مسکن و بانکهای تابعه وزارت امور اقتصادی و دارایی بر این مقرر بود که با اعطای وامهای 18 میلیونی، قدرت خرید مردم را در عرصه مسکن تقویت نمایند اما الفبای اولیه اقتصاد مبنی بر لزوم برابری عرضه و تقاضا، این ترفند افتصادی را نیز با شکست موجه نمود: قیمت مسکن با شتاب بیشتری صعود نمود.

در عرصه بازرگانی نیز اقتصاد نه تنها یاور بازرگانی نشد بلکه به واسطه نابسامانی شدیدش، حیطه بازرگانی را نیز دچار اغتشاش نمود.

تولید کنندگان مفلوک با سیاستهای انقباضی دولت مواجه بودند که آنها را به ثابت نگهداشتن قیمت محصولاتشان بر پایه قیمتهای سال 84 ملزم مینمود در حالیکه تامین مواد اولیه بر پایه این قیمتها عملا امکان ناپذیر بود. قیمت تمام شده محصولات لبنی آنقدر بالا بود که با توسل به هیچ مکانیزمی نمیشد آن را به قیمت سال 84 ارائه نمود مگر با کاستن ار کیفیت و کمیت محصول.

باری، محصولاتی که پروسه تولید آنها زمانبرتر و هزینه بر تر بود، کم کم از چرخه تولید حذف شدند. ماست کم چرب که سالها به عنوان نماد سلامت بر روی آن تبلیغ شده بود، از عرصه تولید خارج شد (چون تولیدش پروسه اضافه تری را میطلبد) و در عوض ماست پرچرب در ویترین فروشگاهها قرار گرفت که آن هم از نظر وزنی و به جهت رعایت قیمتهای سال 84! نصف شده بود.

ذکر تصمیمات ِ یک شبه و غیر کارشناسی مردان اقتصاد در دولت نهم در این مقال نمیگنجد اما نمونه های مُشت واری که در بالا ذکر شد برای استنتاج خروار ِ اقتصاد نهم کفایت مینماید.

حکایت اقتصاد نهم که بنایش را کج نهاده بودند تا ثریا نیز همین گونه کج بالا خواهد رفت. حال در این بین عوامل داخلی موثرتر بودند یا عوامل خارجی؟

مقدمه های طولانی که در قسمتهای اول و دوم این مبحث بیان شد به همراه یادآوری برخی از تصمیمات ِ نابخردانه ای که در بالا عنوان شد، برای بالا کشیدن طناب دار هر اقتصادی کفایت میکند. در حقیقت مجموعه تصمیمات داخلی برای پدید آمدن چنین وضعی کافی بود اما آنچیزی که اقتصاد ما را بیشتر به پل کشانید، همراهی و هم آوایی تصمیمات جهانی نیز بود.

جهان گلوبال برای رویارویی با ایران از دریچه اقتصاد به میدان آمد. اقتصاد تک بعدی و متکی به نفت که چرخش معاملات اوپکی اش نیز در تیول قدرت دُول متحد میباشد، در این بین بهترین دست آویز برای فشردن گلو بود. لابی های اقتصادی در یک عملکرد پنهان به افزایش صوری قیمت جهانی نفت پرداختند. این کار چندین حسن داشت:

1-      اقتصاد کشورهای تولید کننده نفت عمدتا مصرف گراست و بر واردات متکی می باشد. چنانچه قدرت خرید این کشورها بالا برده شود، سود دو چندانی در راستای امور وارداتی آنها به کشورهای پیشرو برخواهد گشت.

2-      صنعت نفت از نظر ماهوی یک صنعت امریکایی – انگلیسی است که برای گذران امورش به کشورهای پیشرو وابستگی دارد. تولید بیشتر نفت، استهلاک تجهیزات را در پی خواهد داشت و استهلاک تامین لوازم یدکی را الزام خواهد کرد. بدین سان پس از گذشت چند صباحی کاسه استمداد تولید کنندگان نفت بار دیگر مقابل امریکا و هم پیمانهایش خواهد بود که این بار توپ در زمین آنهاست.

3-      اقتصادِ متورم همانند یک بادکنک است. با یک سوزن منفجر خواهد شد.

داستانِ  افزایش قیمتهای نفت برای همه اعضای اوپک وجود داشت اما برای ایران اهرم فشار دیگری به نام تحریمهای بین المللی نیز خط و نشان میکشید که سنبه این یکی از همه پر زور تر بود.

تحریمهای جهانی نتیجه مستقیم گفتمان رادیکال و غنی سازی اورانیوم بود. این تحریمها هرچند در ظاهر نتوانست اثر واقعی خود را نمایان کند (استیصال کامل کشور) اما شک نباید کرد که در دراز مدت خریدهای غیر مستقیم از دلالان بین المللی و در حقیقت دور زدن کشورهای تحریم کننده، اثر خود را به شدت نشان خواهد داد. در جایی که یک کالای اصل به قیمت FOB امریکا میتوانست در سایه یک ارتباط منطقی تهیه گردد، به واسطه همین تحریمها از مجاری دست دوم و سوم خریداری شد که قیمت تمام شده اش چند ده برابر قیمت اصل بود.

نتیچه گیری:

الف) اقتصاد سالم، حرف برای گفتن می آفریند. در عرصه جهانی اگر گوش شنوده میطلبی، باید اقتصادی داشته باشی که بر صحنه جهان تاثیر گذار باشد.

ب) توسعه اقتصادی مقدم بر توسعه سیاسی است. این اصل ثابت شده جهانی است.

ج) اقتصاد مکانیزم پیچیده ای دارد. تابعی است با چند صد ورودی که خروجی اش یک چیز بیشتر نیست: ارزش افزوده. سرمایه یکی از این ورودیهاست که که اثرش در مقابل عناصر دیگر این زنجیره (مانند برنامه ریزی، مدیریت منابع و نیروی انسانی و ….) همانند کاهی در مقابل کوه است. با تزریق مستقیم پول نمیتوان اقتصاد را به حرکت واداشت.

آنچه گذشت:

در نوشتار پیشین، گزارش ریاست محترم جمهوری در خصوص علل بروز گرانی و تورم مورد بررسی قرار گرفت. شاه بیت این گزارش (تصمیمات مجلس به عنوان سدی بر مسیر اجرای برنامه های دولت) مورد انتقاد قرار گرفت و در ادامه برای بررسی بهتر و موثر تر عوامل تاثیر گذار بر اقتصاد، دو رویکرد داخلی و خارجی مورد توجه قرار گرفت و برای آنالیز تاثیرگذاری عوامل خارجی، تقدم توسعه اقتصادی بر سیاسی مورد توجه قرار گرفت.

نقاش ِ سیاستمدار:

پیش از هاشمی رفسنجانی، سکان هدایت کشور نه به دست ریاست جمهورش بل به دست نخست وزیری سپرده شده بود که خود برخاسته از نهاد اقتصاد بود. مردی که در سال 1320 در شهر خامنه متولد شده بود به واسطه آنکه پدرش یک بازاری قدیمی بود؛ تعلق خاطری خاص به اقتصاد از نوع چپش داشت. فارغ التحصیل رشته معماری که میل به هنر نقاشی نیز داشت، به نظر نمیرسید در پهنه اقتصاد کلان بتواند حرفی برای گفتن داشته باشد لیکن نقاش سیاستمدار با گرته برداری از اقتصاد بسته و “کوپونیسم” توانست کشور را در دوره ای خاص که جنگ و اغتشاش داخلی مهمترین دغدغه اش بود تا حدودی ثابت نگهدارد. البته کتمان نباید کرد که سیاستهای بسته آن دوران در حوزه اقتصاد بعدها اثرات منفی خود را به منصه ظهور رسانید.

موهبتی که اقتصاد در دوره میر حسین موسوی از آن برخوردار شد، امکان استمداد از بنیه های مالی نهانِ متعلق به گریختگان پهلوی (در قالب بنیاد مستضعفان) بود که همواره در بزنگاههای حیاتی به کمک خزانه داری کشور میشتافت.

عرصه جهانی:

در کدامیک از سه دوران پیش گفته، دیپلماسی داخلی و خارجی ما یاری رسان اقتصادمان بوده است؟

به اعتقاد نگارنده در هیچکدام از برهه های فوق الذکر مجال و فرصت چانه  زنی برای سیاست مداران فراهم نگردید. در حقیقت سر ِ گشاد سُرنا همواره در حال زدن بود و حکایت افتادن از آن سو و این سوی بام مدام در حال تکرار.

اوقات دولت موسوی به اولویت اول آن زمان (جنگ) معطوف گردید و طبیعی بود که در این حال عرصه جهانی عملا برای ما معنا ومفهومی نداشته باشد.

دوران سازندگی نیز با شتاب چشم گیر در پی صعود منحنی تراز تجاری بود و عرصه جهانی را فرو نهاده بود. البته در این بین برخی جریانات امنیتی پیش آمده در برون مرز نیز باعث شد تا حاشیه امنی برای چانه زنی سیاسی فراهم نیاید. بدین ترتیب اقتصاد دوران سازندگی در عین شتاب و پیشرفت ملموسش، کارکردی داخلی داشت و صد البته به زمان خویش بیش از این نیز از آن انتظار نمیرفت. ساختار اقتصادی پاشیده ای که به دولت هاشمی میراث شده بود، آنچنان سردرگم و نابسامان بود که اصلاح کاملش نه شدنی بود و نه در این فرصت اندک امکان بازیافتش مهیا بود.

در کنار همه این نابسامانیها در حوزه داخلی و خارجی، خارج از انصاف است اگر عملکرد دولت سازندگی به کلی مردود اعلام گردد. احیای پایتختی نابود و احداث شریانهای مواصلاتی در قالب اتوبانهای تو در تو هر چند در ظاهر اقدامی عمرانی تلقی میگردد اما شک نباید داشت که جمع جبری نتایج اقتصادی که از این گونه طرح های عمرانی نصیب کشور میشد؛ آن را در هیات طرحهای اقتصادی نیز موجه می نمود. توجه به صنعت فولاد و احداث نیروگاههای برق از موارد بارز این دوران بود که به هر حال موازنه اقتصادی ایران را (هر چند کم) رشد میداد.

دولت محمد خاتمی با شعار توسعه سیاسی زیرکی خاصی در امر اقتصاد نشان داد. در حقیقت شعار گفتگوی تمدنهایی که مرد اردکانی در جهان طنین انداز نمود، اگرچه در داخل آنچنان منشا اثر نشد اما در خارج از کشور موجبات ثبات و مقبولیت جهانی گردید و تنشهای موجود در عرصه سیاست بین الملل ایران را تا حدودی زدود. اقتصاد اما در این میان نه به دنبال رشد بلکه به دنبال ثبات بود. در حقیقت دولت خاتمی با امن و آرام کردن تعامل جهانی باعث شد تنش و نوسان به اقتصاد کشور وارد نگردد و ثابت ترین اوضاع اقتصادی را در 8 سال زمامداری خود رقم زد.

بنابراین میتوان نتیجه گرفت اقتصاد در دوران خاتمی از حوزه سیاست برای ثبات خویش بهره گرفت فلذا بیان این نکته خارج از منطق نیست که:

غایت همراهی و کاربرد حوزه سیاست در اقتصاد، تنها در ثابت نگهداشتن اوضاع است و سیاست نمیتواند موتور محرکه اقتصاد قلمداد گردد.

دولت نهم:

توسعه سیاسی در مقام عمل چنانچه فاقد عناصر اصلی خود متولد شده باشد، ابتر می ماند. زمانی که محمد خاتمی پاستور را مقصد نامعلومی ترک می نمود در پس لبخند همیشگی اش زهرخندی از ناکامی نهان کرده بود. سید دوست داشتنی نیک میدانست که در تحقق اهداف متکامل خویش آنچنان توفیقی نیافته بود چرا که در حقیقت مردمسالاری دموکراتیک مد نظر سید، در عمل به واسطه غیبت نهادهای مدنی به نوزادی ناقص مبدل شده بود. سید کجای داستان را نخوانده بود؟ مهمترین نهاد مدنی در ساختارهای دموکراتیک که همانا حزب و تحزب باشد از دیدگاه سید مغفول مانده بود و شاید هم در عمل امکان ایجاد این نهاد برایش مقدور نشد.

در غیاب این نهاد مدنی، دولت نهم به میدان آمد که افکاری نو در سر داشت. افکاری که به بسط عدالت و توسیع مشارکت همه آحاد مردم می اندیشید. در کنار این افکار داخلی، دولت جدید به گفتمانی از نوع دیگر در عرصه جهانی نظر داشت و اینچنین می انگاشت که باید حقوق وامانده قرنها عقب ماندگی ایران را یک شبه از حلقوم استکبار بیرون کشد. بدین ترتیب عرصه دیپلماسی جهانی دولت نهم با اتکا به پارادیم استقلال، به دنبال آزادی هم میگشت. شعاری که سر مشق انقلاب اسلامی ایران بود و استقلال و آزادی را  توامان دنبال میکرد.

فارغ التحصیل علم و صنعت در این عرصه، ملاحظه کاری و مصلحت اندیشی را به طور کامل وانهاد و به طرز رادیکال وارد مناسبات بین الملل گردید. روی میز ِ دکتر پرونده های متعددی باز بود که دنیای متحد در قرن 21 به خیلی از این پرونده ها حساسیت داشت.

امریکا پس از فروپاشی شوروی در قامت یک ابرقدرت تمام عیار یکه تاز میدان بود و در حقیقت مردان ِ وایت هاوس پس از فراغت از دوران جنگ سرد به نوعی یکدست سازی جهانی در توسیع کاپیتالیسم می اندیشیدند. در این بین نظم نوین جهانی و امنیت خاورمیانه و صلح اعراب و اسرائیل به عنوان مهمترین استراتژیهای پیش رو برای امریکا مطرح بود و سناریوی یازدهم سپتامبر نیز دست امریکا را برای هرگونه عمل باز گذاشته بود. با چنین نمایی از صحنه جهانی، طبیعی بود که امریکا و دُوَل ِ هم پیمانش از ظهور یک معمر قذافی ثانی به هیچ روی خرسند نباشند. در حقیقت ارکستری که به رهبری امریکا در سطح بین الملل نوازندگی میکرد، به هیچ روی تاب تحمل نوازنده ای را نداشت که بخواهد خارج از نُت عمل کند.

بدین سان دولت احمدی نژاد با شعار حمایت از فلسطین و سرنگونی اسرائیل پای در میدانی سخت نهاد و طبیعی بود که تاوان این رویکرد نیز سنگین باشد. بازگشایی مجدد پرونده هسته ای بر روی میز دکتر که از دوران سید زعفرانی مقفول شده بود نیز در این بین مزید بر علت گردید به گونه ای که جهان گلوبال شده برای منافع خویش احساس خطر نماید و به دنبال چاره باشد.

ناگفته پیداست که هراس جهان گلوبال از نوع جغرافیایی و تاریخی نبوده و نیست. به عبارت دیگر در دنیای یکدست شده امروز که مرز و سیم خاردار برای تفکیک کشورها دیگر کاربرد ندارد و عملا مرزی دیگر وجود ندارد، دغدغه نقشه و تمامیت ارزی دیگر وجود نداشت. دنیای امروز دیگر نگران کشورگشایی و حمله فیزیکی نیست. چیزی که برای دنیای 2007 اهمیت دارد عدم توقف در چرخه تولید و اقتصاد و تکنولوژی است و این پاشنه آشیل همه کشورهای جهان اول و توسعه یافته است.

دنیا برای مقابله با تفکرات دکتر، راه حل نظامی را نمی پسندید اما  هر از چند گاهی برای ایران خط و نشان نیز میکشید اما کاملا مشخص بود که گزینه نظامی از آنجا که هزینه زا می باشد آنچنان از گلدان رای اقتصاددانان رای نخواهد آورد. به همین دلیل بار دیگر غول اقتصاد از چراغ جادو بیرون کشیده شد و آلترناتیوهای اقتصادی برای مقابله با دولت نهم و افکار جدیدش به میدان فراخوانده شدند.

در ادامه بحث، مکانیزم بهره گیری از این غول جادو را خواهم شکافت.

(ادامه دارد)

گزارش اقتصادی ریاست محترم جمهور در خصوص بیان شفاف علل بروز گرانی در ماههای اخیر، بار دیگر محافل اقتصادی را دچار ابهام و شگفتی نمود. انتظار عمومی بر این محور بود که در این گزارش دولت به عنوان قوه اجرایی به تشریح عوامل و سنگلاخهای عملیاتی شدن امور اقتصادی اشاره نماید اما ماحصل گزارش رئیس قوه مجریه این چنین نبود.

رئیس جمهور نیک به این موضوع آگاه بوده و هست که در نظامهای جمهوری، اجرایی شدن تصمیمات متخذه در هر کابینه ای به سادگی امکان پذیر نبوده و نیست. در حقیقت ساختار بوروکرات و پیکره حاکمیتهای جمهوری (در هر شکلش اعم از اسلامی، دموکراتیک، خلق و …) و مکانیزمهای کنترلی حاکم بر آن (مانند قوه قانونگذاری) طبیعتا امکان یکه تازی و اجرایی کردن هر تصمیم را به قوه مجریه نمیدهد.

در همه نظامهای جمهوری، پارلمانتاریسم یکی از اهرمهای کنترلی است که اصولا محوریت هدایت کشور را بر عهده دارد و این موضوع تنها مختص به ایران نیست. همچنانکه در نظام مردمسالار و جمهوری امریکا نیز دیده میشود، شخص رئیس جمهور برای هر نوع حرکت در سیاست خارجی، داخلی، کشور داری، هزینه سازی بودجه و …. بایستی از کنگره و مردان آن مجوز لازم را اخذ نماید. بنابراین تمسک به مکانیزمهای کنترلی پارلمان و نشان دادن این مکانیزم به عنوان سدی برای اجرایی شدن تصمیمات دولت، اقدامی بایسته و شایسته نبوده و در راستای برائت قوه مجریه اهرمی ناکارآ می نماید.

در حقیقت بخشهای اصلی این گزارش در صدد آگراندیسمان برخی ممانعتها و مصلحت سنجیهای پارلمان بود که از نظر رئیس جمهور دلیل بروز تورم در پیکره بیمار اقتصادی کشور شده است در صورتیکه واقعیت مسلم آن است که بروز تورم و بیداد غول گرانی نه بواسطه عملکرد پارلمان به تنهایی ظهور کرده باشد بلکه مجموعه وسیعی از عوامل داخلی و خارجی در رخداد این معضل نقش داشته اند که نگارنده اصولا عوامل خارجی را در این راه تاثیرگذارتر از عوامل داخلی می داند.

توسعه اقتصادی یا توسعه سیاسی؟

نگرش نگارنده به عوامل خارجی مشابهتی با تحلیل ریاست محترم جمهور ندارد چرا که اصولا اعتقاد بر این است که کشورهای تصمیم گیر بر اقتصاد جهان (امریکا، اروپای متحد، چین، روسیه و سایر کشورهای موثر) در این عصر رقابت آنقدر فرصت ندارند که برای اضمحلال اقتصادی یک کشور – مانند ایران – به عمد برنامه ریزی کرده باشند. در حقیقت اگر سهم بسیار ناچیزی از تعاملات اقتصادی دنیا نصیب ما میگردد این نه به بدخواهی آنان بلکه به عدم تدبیر ما برمیگردد.

امروزه اقتصاد به عنوان موتور محرکه توسعه و بقا، بستگی تنگاتنگی با سیاست یافته است و به عبارت بهتر در دنیای امروز، این اقتصاد است که  از سیاست بهره برداری میکند و بر عکس آن صادق نیست. سیاست و منتجه تعاملات بین المللی هر کشوری امروزه به عرصه چانه زنی های توانمند در زمینه های اقتصاد و توسعه تبدیل شده است که اقتصاد دانان هر کشوری عملا از سیاستمردان خود بهره میبرند تا از موضع قویتری در تعاملات اقتصادی ظاهر گردند.

در پس چنین پارادیم حاکمی بایستی چنین نتیجه گرفت که امروزه توسعه سیاسی از توسعه اقتصادی  ایجاد میگردد و جستجوی توسعه اقتصادی  از مسیر توسعه سیاسی  امری دشوار مینماید. به عبارت روشن تر، امروزه اقتصاد است که مقبولیت سیاسی در سطح جهان به ارمغان می آورد.

شاهد عینی بر این مدعا، مسیر طی شده چین کمونیست برای ابراز وجود در عرصه جهانی است. پر واضح است که دکترین سوسیالیسم در مقابل کاپیتالیسم به علت وجود اشکالات عمده در نوع ایدئولوژی از همان ابتدا هم محکوم به شکست بود: چیزی که در دهه نود برای امپراتوری اتحاد جماهیر شوروی رخ داد.

چین کمونیست با ایجاد یک رفرم در ساختار خود به بازسازی عرصه اقتصاد پرداخت و تنها راه بقا را در تقویت این رکن اجتماعی دید. تولید در این راستا اولین راهکار بود که به واقع نیز چنین است و اقتصاد سالم در پناه تولید پویا وجود خواهد داشت. با چنین تفکری، چین کمونیست که از نظر توسعه سیاسی آنچنان توفیقی نداشت توانست در عرصه جهانی محلی از اعراب داشته باشد.

هاشمی رفسنجانی در دوران سازندگی بر توسعه اقتصادی تکیه کرد. در حقیقت باید گفت هاشمی و الیگارشی او  با استفاده از تجربیات و دانش تکنوکراتهای آن روزها (گروه کارگزاران سازندگی) که هر یک بیگمان در امر اقتصاد برای خود صاحب نظر بودند و بعضا از دانشگاههای ینگه دنیا فارغ التحصیل شده بودند، مسیر توسعه اقتصادی را پیمودن گرفت. بر سیاستهای اقتصادی دوران سازندگی انتقادهای بیشماری بیان شده است که در اینجا مجال یادآوری و ذکر مجدد آنها وجود ندارد و مخرج مشترک همه این انتقادها نیز به ایجاد فاصله طبقاتی در اقشار جامعه و ظهور سرمایه داران دانه درشت اشاره میکنند. به اعتقاد نگارنده بروز شکاف در لایه های اجتماعی و ایجاد فاصله طبقاتی در هر فرآیند گذار توسعه اقتصادی، امری طبیعی است و به عبارتی چرخ توسعه اقتصادی عملا برخی از ارکان اجتماعی را زیر خویشتن له میکند و این امری اجتناب ناپذیر است.

دوران سازندگی با همه اشکالات خود و همه ناکامیهایش در عرصه دیپلماتیک جهانی، برخی از گلوگاههای اقتصادی آن زمان را مرتفع نمود و تولید را در شکلی مناسب به تحرک وادار کرد.

سید محمد خاتمی اما پس از رسیدن به خیابان پاستور، توسعه سیاسی را بر توسعه اقتصادی مرجح دانست و بر اصلاح دموکراتیک بنیانهای اجتماعی همت گماشت. در این مسیر توسعه رسانه و ژورنالیسم بر توسعه صنعت ترجیح داده شد. هر چقدر هاشمی در بیان گزارش عملکرد خود بر تولید میزان “گنداله” و فولاد ابرام میورزید در نقطه مقابل، این خاتمی بود که به رشد فرهنگی و مطالعاتی اقشار اجتماع می بالید. اما در این میان یک نکته برای سید زعفرانی مغفول مانده بود و آن اینکه مردم ایران به واسطه دوران طلایی دهه 50 مردمی مصرفگرا و شکم دوست بودند که برایشان خوراک شکم از خوراک مغز گواراتر بود. این فرضیه صحت خود را بعدها نشان داد: مردمی که در دوران خاتمی از نظر توسعه سیاسی رشد کرده بودند در دوران احمدی نژاد و زمانی که بنزینشان در خطر قرار گرفت همانند عیاران و طراران به فروشگاه های زنجیره ای حمله ور شدند تا غتیمتی در خور نصیب خوبش کنند.

این دو پلان برای یادآوری تقدم توسعه اقتصادی بر توسعه سیاسی به نظر کفایت می نماید. در ادامه این بحث به تشریح این موضوع پرداخته خواهد شد که در بروز تورم و نابسمانی اقتصادی در دولت فعلی نقش عوامل داخلی موثر تر بوده است یا عوامل خارجی.

(ادامه دارد)  

تنهایش گذاشتند و رفتند. به سادگی هرچه تمامتر. البته ابتدای کار کمی نگران و ناراحت بودند. اما این ناراحتی دیرپا نبود.

خورشید غروب دلگیری را تجربه میکرد و او تنهایی جدیدی را. موقعیتهای زیادی را تنها مانده بود اما این یکی فرق میکرد.

کم کم سردش شد. خانه جدیدی که برایش تهیه کرده بودند نمناک و سرد بود. بدتر از همه اینکه او در اینجا تنها و بیگانه بود. پیراهن سفیدی که بوی خوشی از آن به فضا پراکنده میشد، اگرچه به قامتش اندازه بود اما با این پیراهن نیز بیگانه بود.

کم کم سکوتی مرگبار بر فضا حاکم میشد. بدنش یخ کرده بود. سعی کرد بر خودش مسلط باشد و شرایط جدید را تحمل کند.

از گوشه و کنار خانه اش جانور بود که بالا میرفت… اول مورچه های دانه درشت که شکمهایشان از شدت خوردن برآمده بود…. هزار پار و خر خاکی و یواش یواش مارمولک و …. طولی نکشید که دور و برش را پر از جوندگان مختلف دید.

هر کدام از مهمانهای جدیدش به یکجای بدنش خود را آویزان کردند و کم کم شروع به گاز گرفتن کردند. کاری از او بر نمی آمد. یادش آمد که چقدر آدم مهمی بود. یک بازار بود و یک حاج حسن. چقدر نوچه و آدم داشت. دور و برش چقدر شلوغ بود. چقدر جلویش تعظیم میکردند. یادش آمد که خانواده ای هم داشت که برای رفاه آنها چقدر سره را ناسره کرده بود. داشت به گذشته اش می اندیشید. به حسابهای بانکی اش که مدام در حال افزایش صفرهایش بود. یادش آمد که دست هیچ مستمندی را نگرفت. هرچقدر به خودش فشار آورد به خاطر نیاورد روزی که اشک یتیمی را پاک کرده باشد. هر چه بود زور بود و زر….

پسرانش را به یادش آورد. هر کدام برای خودشان یکپا حاج حسن بودند. همسرش را یادش آمد. دخترانش را…. دامادها و عروسهایش را…..”پس کجایید لامصب ها!”

حس غریبی داشت. تنها بود و سکوت گورستان بر ترس و وحشتش می افزود. شب داشت به طور کامل بر فضا مستولی میشد. هراسناک و وحشت زده بود: “نامردها! من میترسم!”

از شدت ترس از جایش خواست که بلند شود… با سرعت. نیم خیز شد اما سرش به سنگ سختی خورد و بیهوش شد…….

داستان عجیبی است. چقدر به این موضوع دقت کرده اید. میگویند در شب اول قبر، فرد متوفی تا زمانی که از ترس از جایش برنخاسته و سرش به لحد نخورده باشد، زنده است.

واقعا اگر چنین باشد، خوب چه کاری است. مرده را در همان جا رها میکنیم هر وقت از ترس خواست بلند شود سرش به لحد نمیخورد و راه خانه اش را در پیش میگیرد. واقعا تا به حال این فرضیه را امتحان کرده اید؟